Kültür ve Turizm Bakanlığı izni, İzmir Büyükşehir Belediyesinin desteğiyle Katip Çelebi Üniversitesi (İKÇÜ) tarafından, Kadifekale bölgesinde yer alan Smyrna Tiyatrosu’ndaki kazı çalışmalarında “Doğu Vomitoryum” olarak adlandırılan alanda geçen ay bulunan mermer heykel başı, kazı evinin güvenlikli depolarına alındı. İnsan ölçeğindeki heykel başının, mitolojik varlık Satir’i tasvir ettiği belirlendi. 1800 yıllık bir geçmişe sahip heykel başı, uzman incelemesinin ardından İzmir Arkeoloji Müzesi’ne teslim edilecek.

“Milattan sonra 4. yüzyılın sonu itibarıyla da tiyatronun terk edildiğini söyleyebiliyoruz”

Kazı heyeti başkanlığını yürüten İKÇÜ Türk İslam Arkeolojisi Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Akın Ersoy, Smyrna Agorası ve Tiyatrosu’nda bu yıl kazılara nisan ayında başlattıklarını belirtti. Özellikle tiyatro alanındaki kazılara ağırlık verildiğini söyleyen Ersoy, buradaki sahne binası ve oturma bölümlerindeki çalışmalarda önemli aşama kaydettiklerini belirtti.

Tiyatronun milattan önce 3. yüzyıldan itibaren kullanıldığını dile getiren Ersoy, “Milattan sonra 4. yüzyılın sonu itibarıyla da tiyatronun terk edildiğini söyleyebiliyoruz. Bu terk edilişten sonra da sahne binasının atölyelerden oluşan bir sanayi yapısı haline dönüştüğünü görebiliyoruz. Bununla ilişkin buluntular söz konusu. Bizans Dönemi’nin sonunda ve erken Osmanlı Dönemi’nde bölgenin önemli bir taş ocağı olarak kullanıldığını çalışmalar bize gösteriyor.” diye konuştu.

“Hiç beklemediğimiz noktada ele geçti”

Tiyatro bölgesi kazılarından çıkan heyecan verici son buluntunun Satir başı olduğunu aktaran Ersoy, “Sahne binası kazıları sırasında, sahne tasarımında görsel efekt olarak kullanılan tanrılar, tanrıçalar, imparator ve imparatoriçelerin yanı sıra aynı zamanda ikincil varlıklar olarak bildiğimiz Satyros ve buna benzer ikincil varlıklara ilişkin buluntular var. Belki bir bütün olarak şu aşamada değil ama parçalar halinde elimize geçiyor.” ifadelerini kullandı.

Satir başına hiç beklemedikleri bir noktada rastladıklarını aktaran Ersoy, şöyle konuştu: “Satyros başının muhtemelen Smyrna Tiyatrosu’nun o görsel efekti içerisinde bir konumu vardı. Onu bugünden kesin söylememiz mümkün değil. Malzemenin dönüştürüldüğü bir süreçte, Bizans ve erken Osmanlı döneminde belli ki Satyros başı, kireç elde edilmek üzere taşınmış. Hiç beklemediğimiz doğu alt geçit olarak tanımladığımız geçidin hemen girişinde, diğer yapı malzemeleriyle ele geçti. Çok mutlu olduk.”

“Satyroslar, Dionisos ritüellerinde kullanılırdı”

Ersoy, antik tiyatro yapılarında rastlanan Satir tasvirleri konusunda şu bilgileri paylaştı: “Tiyatrolar, Dionisos’un (Yunan mitolojisinde şarap, bitki, eğlence ve tiyatro tanrısı) himayesi altındaydı. Dionisos ritüelleri içinde doğanın cinleri olan Satyroslar ve tabii onların kadın versiyonları olan Maenadlar mutlaka yer alırdı. O yüzden de Dionisos tasvirlerinin yanı sıra ikincil varlıklar yani doğanın cinleri olan Satyroslar da Dionisos’un varlığını işaret eder, orada oyunu seyredenlere. Tiyatro binalarında özellikle sahne binalarında önemlidir. Biz de bunlardan birini yakalamış olduk. Umarız başka örnekleri de ele geçiririz.”

“Satyros doğanın hayvansı yönlerini ortaya koyan bir figür, aynı zamanda insanlar için de geçerli”

Ersoy, antik dönemde Satir figürlerinin genelde insan formunda, belden aşağısının ise at veya teke şeklinde tasvir edilebildiğini belirterek, şunları söyledi: “Satyros doğanın hayvansı yönlerini ortaya koyan bir figür, aynı zamanda insanlar için de geçerli. İnsanların içgüdüsel, ilkel duygularını yansıtan figürler bunlar. Doğada bağımsız olarak dolaşıyorlar. Vücutlarının alt kısmı at şeklinde olduğu gibi teke şeklinde de olabiliyor. İnsan olarak da olabiliyor. Mutlaka bunun Satyros olduğunu işaret eden bir taç koyuyorlar. Bizim örneğimizde çam kozalaklarından yapılmış bir taç var. Komik ama çirkin bir görüntü vermeye çalışıyorlar. Bizim örneğimizde dudaklar aralanmış ve bu aralıktan da çirkinliği ifade edecek bir yüz hattı olsun diye dişler gösterilmiş. Bütün bunlar Satyros’un özellikleri.”

Kaynak: AA

Smyrna Tiyatrosu’ndaki kazıda bulunan 1800 yıllık heykel başı inceleniyor yazısı ilk önce Merjam üzerinde ortaya çıktı.

Kadifekale ile Smyrna Agorası arasındaki yamaçta yer alan 2 bin yıllık tiyatrodaki son kazılar, uluslararası çaptaki buluntuları arkeoloji dünyasına kazandırdı. Sahne binasında 13 kişinin yan yana oturarak birlikte kullanabileceği bir “sanatçı tuvaletini” 2021 yılında ortaya çıkaran kazı heyeti, bu keşiften kısa bir süre sonra 26 metrelik bir geçit buldu. Yaklaşık 20 bin kişilik tiyatroya izleyicilerin ulaşmasını sağlayan “L” biçiminde inşa edilmiş 4 metre genişliğindeki geçit, kamulaştırma yöntemiyle yıkımı yapılan evlerin 6-7 metre altında keşfedildi. Arkeologlar tarafından “vomitoryum” olarak adlandırılan geçidin oturma sıralarını güçlendirecek kemer ve tonoz bilgisiyle inşa edildiği tespit edildi.

“Sahne binasında tuvaleti olan bir tiyatroya Akdeniz Havzası’ndaki başka hiçbir tiyatroda rastlanmamıştı”

Kazı Heyeti Başkanlığını yürüten İzmir Katip Çelebi Üniversitesi (İKÇÜ) Türk İslam Arkeolojisi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Akın Ersoy 2021 yılındaki kazılarda çok önemli 2 buluntuya rastladıklarını söyledi. Buluntulardan ilkinin sahne binasındaki tuvalet mekânı olduğunu ifade eden Ersoy, çalışmalarına ilişkin şunları kaydetti: “Arkeoloji terminolojisiyle ifade edersek latrina yani bir tuvalet tespit etmiştik. Sahne binasında tuvaleti olan bir tiyatro örneğine Akdeniz Havzası’ndaki başka hiçbir tiyatroda rastlanmamıştı. Devamında da vomitoryum yani bir alt geçit bulduk. 1950’li yıllarda alanda çekilmiş bazı fotoğraflarda onu fark etmiştik. Tespitlerimiz üzerine çalışmalarımızı tiyatronun giriş bölümünde yoğunlaştırdık. Oldukça iyi kondisyonda bir yapı ortaya çıkardık. Tiyatroya dışarıdan gelen izleyicilerin oturma yerlerine ulaşmak için kullandığı bir alt geçide ulaştık.”

Ersoy, geçidi “Batı Vomitoryum” olarak adlandırdıklarını ifade ederek, “Doğu Vomitoryumu da olması gerekir. Umarız ki 2022 kazılarında da onu ortaya çıkarız ve böylece İzmir tiyatrosunun 20 bin seyirci kapasitesini vurgulayacak bir başka mimari buluntuyla karşılaşmış oluruz.” dedi.

“Tiyatro yavaş yavaş şekilleniyor”

Smyrna Tiyatrosu’ndaki geçidin kemer ve tonoz sistemleri ile inşa edildiğine dikkati çeken Ersoy, şöyle konuştu: “Kemer ve tonoz sistemleri Anadolu ve Akdeniz coğrafyasında birkaç örnek dışında Roma Dönemi öncesinde kullanılmıyordu. Roma Dönemi ile örnekler ortaya çıkıyor. Matematik ve statik bilimini buluşturan yeni inşaat teknolojileri söz konu. Aynı dönemde yapılan hamam ve diğer tiyatro yapılarında da tonoz ve kemer sistemlerinin rahatlıkla kullanılabildiğini, buna bağlı olarak da çok büyük ve yüksek yapılar inşa edilebildiğini görüyoruz. Bu yapılar aynı zamanda insanların kötü hava koşullarından kendilerini korumaları ve sığınmaları amacıyla da kullanılmış.”

Doç. Dr. Akın Ersoy, yeni buluntularla İzmir’in tarihi zenginliğinin bir kez daha ortaya çıktığını ifade ederek, “Anadolu’daki Roma Dönemi başlarında Vitruvius adlı bir mimar buradaki tiyatrodan övgüyle söz eder. Bu övgüyü hak eden bir tiyatroyla karşılaşacağımızı kazı çalışmaları öncesinde biliyorduk. Çalışmalarımız bu övgüleri boşa çıkarmadı. Tiyatro yavaş yavaş şekilleniyor.” diye konuştu.

Kaynak: AA

Smyrna Tiyatrosu’nda antik geçit keşfedildi yazısı ilk önce Merjam üzerinde ortaya çıktı.