Sözlükler dikkati, “duygularla düşünceyi bir şey üzerinde toplama, uyanıklık halini ifade eder” şeklinde tanımlar. “dikkat becerisi” ise: “ilgili uyarıcıları seçebilme ve uyarıcılara yoğunlaşabilme yeterliliğidir.” Dikkat, duyguların, düşüncelerin işe karıştığı ve dikkatimizi yoğunlaştırmak için ilgili uyarını seçmemizi, makul bir süre odaklanabilmemizi ve gerektiğinde odaklamış olduğumuz dikkati başka uyaranlara yönlendirebilmek gibi son derece karmaşık işleri içeren bir süreçtir.

Çevremizin ve uyarıcıların farkında olmak

Uzman Psikolog ve “Kahve Kokulu Defter” adlı kitabın yazarı Arzu Yıldırım, dikkatin nörogelişimsel bir beceri olduğunu, her bireyde genetik ve gelişimsel olarak bulunan çevresel etmenlerin, psikolojik ve fizyolojik durumlardaki değişikliklerin bu beceriyi doğrudan etkilediğini vurguluyor.

“Çocuğum okurken biraz dikkat etsene” serzenişinizin altında, sizin iyi niyetli beklentinizin ve çocuğunuzun gayretinin olmasına rağmen ilerleme kaydedilemeyebilir. Böyle durumlarda ya sizin ve çocuğunuzun farkındalığını aşan nedenler var ve sizin, “biraz çabalasa yapacak, tembellik ediyor” saptamanız gerçeği yansıtmıyorsa? 

Dikkat dağınıklığı ve dikkat eksikliği aynı şey midir?

Uzman Psikolog Arzu Yıldırım, dikkat eksikliği ve dikkat dağınıklığı terimlerinin birbirlerine yakın görünseler de farklı kavram ve durumları ifade ettiklerini, farklı duygu ve davranışları kapsadıklarını belirtiyor.

Dikkat eksikliği: Çocukların öğrenim hayatında yaşadıkları güçlüklerle kendini gösteren; sosyal hayata da yansıyan sorunlarla çocuğun hayatını etkileyen nörogelişimsel bir durumdur. Okulda problemlere yol açabilir. Ödevlere başlanması ve bitirilmesi sorun olabilir. Sınıfta ve evde derse odaklanmak güç olabilir. Evde ve okulda verilen görevler tamamlanmayabilir. Sosyal etkileşimde, özellikle akranlarla davranış sorunları yaşanabilir. 

Dikkat eksikliğinin; Hiperaktivite (aşırı hareketlilik) ile birlikte görülme sıklığı yüksektir. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun (DEHB) ise dikkat eksikliği, hiperaktivite ve dürtüsellik olmak üzere üç ana belirtisi vardır. En sık görülen tipinde bu üç belirti bir aradadır. Hiperaktivitenin izlenmediği ve sadece dikkat eksikliğinin izlendiği tip ise dikkat eksikliği/bozukluğu (DEB) olarak adlandırılmaktadır. Dikkat Eksikliği/Bozukluğu (DEB) ise ailelerin, eğitimcilerin en sık olarak gözden kaçırdıkları dikkat sorunudur. Yani çocuğunuz düz duvara tırmanacak kadar hareketli olmasa da veya istediği olmadığında kendini yerlere atmasa da bir dikkat sorunu yaşıyor ve bu nedenle bir türlü potansiyelini gösteremiyor olabilir.

Dikkat eksikliği, çok küçük yaşlardan itibaren gözlemlenebilir. Tedavi süreci dikkat dağınıklığına göre daha uzundur. Kişinin ve çevresindekilerin hayatını ciddi oranda etkiler. Sadece odaklandığı ve yapmaya çalıştığı iş ve eylemlerde değil, diğer günlük faaliyetlerde de zorluklar ve çeşitli sakarlıklar gözlemlenebilir. Dikkat eksikliğinde uzun süreli hafıza problemleri ve unutkanlıklar, dikkat dağınıklığına oranla daha fazla görülür. Aynı hatalar ısrarla ve sık sık tekrarlanır. Bireyin aklı sanki başka yerdedir. Bildiği soruları yanlış yapar. Çok basit işlem hataları yapar. Soruları okumadan cevaplar. Başladığı işi bitiremez. Eşyalarını sürekli unutur. Dersin başına bir türlü oturamaz. Ayrıntılara dikkat etmez. Dikkatini korumada sıkıntı yaşar. Dinlemiyormuş gibi görünür. Verilen komutları izlemede güçlük çeker. Organizasyon sorunu yaşar. Yoğun düşünme gerektiren işlerden kaçınır ya da bu işleri yapmaktan hoşlanmaz. Dikkati kolayca dağılır.

Çocuklarda dikkat eksikliğinin ipuçları

Yıldırım, çocuğunuzda dikkat eksikliği olabileceğine dair bazı ipuçlarını şöyle sıralıyor.

Çocuğunuza; “oturma odasına gidip komodinin üst çekmecesindeki kırmızı kutuyu getirir misin?” dediğinizde üç kere gidildikten sonra o kutu getirilebiliyorsa; seslendiğinizde sizi duymuyorsa; kafasının sınıfta değil de başka diyarlarda olduğunu sık duyuyorsanız; sınavlar verilen süreden önce çabucak bitirilebiliyorsa; bu gün çalıştığı için öğrendiğini bildiğiniz konu ertesi gün unutulabiliyorsa… Bunlar çok sık yaşanıyorsa sorunun sadece çocuğun yeterli gayreti göstermediği için meydana geldiğini düşünebilir miyiz?

Dikkat dağınıklığına gelince: Bir görevi yerine getirirken ki bu zihinsel veya eylemsel olabilir; dikkatini toplayamama, yapılan eyleme konsantre olamama durumudur. İçekapanık; mizaç olarak fazla hareketi sevmeyen kişilerde görülebilir. Dikkat dağınıklığı, anlık duygular ve duygu değişiklikleri sonucu ortaya çıkabilir. Yapılan işlerde anlık hatalar gözlemlenirken, diğer günlük etkinliklerde dikkat eksikliğinde olduğu kadar yoğun hatalar gözlemlenmez. Dikkat dağınıklığında, kısa süreli hafıza problemleri daha fazla görülür. Eylemin tamamının bitirilmesinden çok, aşamaları arasında bir dağınıklık ve karmaşa gözlenir.

Kaynak: Milliyet

Çocuğunuzda dikkat eksikliği olduğunu nasıl anlarsınız? yazısı ilk önce Merjam üzerinde ortaya çıktı.

Dikkat eksikliği, hareketlilik ile aşırı dürtüsellikle kendini gösteren bilişsel ve davranışsal sorunların da eşlik ettiği bir sağlık problemi olarak tanımlanan DEHB’nin nedenleri tam olarak anlaşılamıyor.

Erkek çocuklarında görülme sıklığı ise kız çocuklarına göre daha yüksek

Araştırmacılar DEHB’nin kaynağının genetik nedenler, beyin hasarı, gıda ve katkı maddeleri, psikososyal etkenler gibi riskler olduğunu ifade ediyor. Özellikle DEHB ilkokul döneminde yaygın olarak görülüyor. Çocuklarda görülme sıklığı yüzde 3-5 oranında, erkek çocuklarında görülme sıklığı ise kız çocuklarına göre daha yüksek.

Erken çocukluk yıllarında, çocukluk özelliği ile ayırt edilmesi güç olan DEHB, erken müdahale edilmediğinde akademik, sosyal ve psikolojik sorunlara yol açabiliyor. DEHB’li çocuklar akademik başarı düşüklüğü yanı sıra okula adaptasyon sorunları da yaşayabiliyor.

DEHB’nin çocuklarda belirtisi nelerdir?

DEHB’nin çocuklarda kendini nasıl belli ettiğini anlatan Uzman Klinik Psikolog Filiz Çoban, aşırı hareketlilik, el ve ayaklarda sürekli hareket, oturmayı sürdürememe, tırmanma, koşma, kesintisiz hareket, çok konuşma, dürtüsellik, sabredememe, sıra bekleyememe, soru bitirilmeden cevabını söyleme, dikkat eksikliği, ayrıntılara dikkat edememe, aldığı görev ve rollerde dikkatini yoğunlaştıramama ile zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçma gibi davranışlarla görülebildiğini söyledi. Çoban, bireyin sadece dikkat eksikliği bozukluğuna sahip olabildiği gibi sadece hiperaktivite bozukluğuna ya da hem dikkat eksikliği hem hiperaktivite bozukluğuna da sahip olabildiğini belirtti.

Tespitten sonra nasıl yol izlenmeli?

DEHB’li bireylerin, dış uyaranlara çok açık olduklarını ve çoğu zaman günlük işleri unuttuklarını belirten Çoban, şöyle devam etti: “Eğitim hayatları boyunca DEHB’li bireylerin yaşayacakları bu problemleri çözebilmek için öncelikle ilkokulun ilk yıllarında DEHB’li öğrencilerin tespit edilmesi gerekir. Öğrencilerin tespit edilmesinin ardından DEHB tanısının öğrencileri ne derecede etkilediğini saptamak için eğitim ihtiyaçları belirlenmeli ve ona göre ilgili yetenekleri geliştirilmeli. İlkokul yıllarında erken tanı alınması, öğretim programlarının uygun temellere oturmasını sağlayacak, bireylerin beceri gelişimini olumlu yönde etkileyerek ileriki eğitim kademelerinde yaşanabilecek eğitimsel problemlerin önü kesilmiş olacaktır.”

Müdahale edilmediğinde nelere yol açar?

Her yaş döneminde gelişim özelliklerinin farklı olmasına bağlı olarak DEHB’nin farklı şekillerde görülebildiğine dikkati çeken Çoban, DEHB’li çocuğa sahip ebeveynlere şu tavsiyelerde bulundu:

“Erken önlem alınmalı. Çocuğunuzu iyi gözlemleyin bunun için okul öncesi dönemde bol bol oyunlar oynayın. Sabırlı ve anlayışlı olmak gerekir. DEHB’li çocuklar ev içerisinde fazla dürtüsel davranışlarda bulundukları için ebeveynler bazen cezalar hatta şiddet davranışında bulunurlar. Çocuğun karakteriyle ilgili bir sorunu olmadığını bunun biyolojik sebebiyle bunları yaşadığını bilmeniz gerekir. Çocuğunuz için bilgi edinin, test yaptırın. Hekim, öğretmen, ebeveyn, psikolog, özel eğitimci gibi kimlerden destek alınıyorsa beraber koordineli çalışmak gerekir. Uzman yardımı almaktan çekinmeyin.”

Ebeveynler, çocuklarıyla oyun oynamayı ihmal etmemeli

Çocukları gözlemlemenin en uygun yolunun oyun oynamak olduğunu belirten Uzman Klinik Psikolog Çoban, DEHB’li çocuklarla oynanabilecek oyunları ise şöyle sıraladı: “Odanın içerisine yaşına ve ilgisine göre seçebileceğiniz büyüklükteki oyuncağı saklayın ve sıcak-soğuk diyerek çocuğunuzun bulmasını sağlayın. Gösterilen resim içerisinde istenen eşyayı ya da hayvanları bilmesini isteyebilirsiniz. Gözleri kapalıyken eline koyduğunuz eşyaları tanımasını, bilmesini isteyin. Sıra beklemekte zorlanan çocuklar için evde baba, anne, kardeş varsa kardeşleri de dahil ederek sırayla top atma oyunu oynayabilirsiniz. Dışarıda sek sek, yakan top, yerden yüksek gibi oyunlar oynayabilirsiniz. Bu oyunları oynarken çocuğun yaşına, ilgisine dikkat süresine göre süresini uzatıp kısaltabilirsiniz.”

DEHB tespit edilen çocuk ya da ergenlerde mutlaka tedaviye başlanması gerektiğini vurgulayan Çoban, “DEHB tedavi edilmezse, çocukta ileride akademik hayatını yarıda bırakma, arkadaş ilişkilerini sağlayamama, madde kullanımına ve sigara kullanımına yatkınlık, yetişkinlik döneminde depresyon gibi ciddi problemlere yol açabiliyor. Uzmanı kişiler tarafından uygun ve zamanında tedavisiyle DEHB’li bireylerde hızlı etki ve iyileşme görülüyor.”

“Dikkat eksikliği yaşayan bireyler dikkatini korumada sıkıntı yaşar”

Uzman Psikolog Hayal Kesimel ise dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun nörogelişimsel bozukluklar kategorisinde yer aldığını söyledi. Bunların çocuk ve ergenlerde sadece dikkat eksikliği yaşanan durum, sadece hiperaktivite bozukluğu yaşanan durum ve her ikisinin de komorbit (birlikte) görüldüğü şeklinde gözlemlenebildiğini aktaran Kesimel, “Dikkat eksikliği yaşayan bireyler detaylara dikkat etmez, sürekli hata yapar, dikkatini korumada sıkıntı yaşar, dinlemez görünür, verilen komutları izlemede güçlük çeker, organizasyon sorunu yaşar, yoğun düşünme gerektiren işlerden kaçınır ya da bu işleri yapmaktan hoşlanmaz, eşyalarını kaybeder, dikkati kolayca dağılır, günlük işlerini unutur.” dedi.

Hiparaktif-dürtüsel bozukluk yaşayan bireyin durduğu yerde duramadığını, elleri ve ayaklarının kıpır kıpır olduğunu, uzun süre oturmada sıkıntı yaşadığını, çocukken koştuğunu ya da tırmandığını, yetişkinken yerinde duramadığını anlatan Kesimel, “Sessizce bir şeyle meşgul olmada sıkıntı yaşar, motor takılmış gibi veya düz duvara tırmanırcasına hareketlidir. Çok konuşur, karşıdaki kişi sorusunu bitirmeden cevabı yapıştırır, bekleme gerektiren ya da sırayla yapılan işlerde sıkıntı yaşar, başkalarının sözünü keser.” diye konuştu.

Kesimel, dikkat eksikliği ve hiperaktif-dürtüsel bozukluğun her ikisini de yaşayan bireylerde yukarıda her iki grupta yer alan bulgulara bir arada rastlanabildiğini söyledi.

“Erken tanı her durumda olduğu gibi dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu için de yararlıdır”

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tanısının, çocuk ve ergen psikiyatristi tarafından konduğunu, tanı alan bireylerin, zorlandığı alanlara göre psikoterapi, psikoeğitim ve özel eğitim alanlarında destek aldığını ifade eden Kesimel, yaşanan zorluk seviyesine göre psikiyatr tarafından medikal destek de verilebildiğini aktardı.

Çocukların zor duygularını zor davranışlarla gösterebildiğini, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunu tanısı almış olan çocukların sosyal ilişkilerinde de zorlanmalar yaşayabildiğini dile getiren Kesimel, şunları kaydetti: “Terapi sürecinde ailenin çocuğun duygusal ihtiyaçlarını doğru gözlemlemesi, uzmanların eşliğinde uygulanan yöntemleri ve geri bildirimleri dikkate alması oldukça önem taşır. Erken tanı her durumda olduğu gibi dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu için de yararlıdır. Erken tanı ve tanıya uygun terapi alan çocuklarda zorlandıkları alanlarda ciddi gelişmeler görülebilir. Günlük hayattaki işlevsellik artar, sosyal ilişkiler düzelebilir ve çatışma çözme becerilerini gelişebilir.”

Kaynak: AA

Çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğuna dikkat! yazısı ilk önce Merjam üzerinde ortaya çıktı.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, dürtüsellik ve zamanlama/planlama problemlerini de içeren nörogelişimsel bir bozukluk olarak tanımlanıyor. Yapılan tetkikler sonucunda ilaç tedavisinin uygulanabildiğini belirten uzmanlar, işlevselliklerinde belirgin bozulma olmayan çocuklarda sosyal beceri eğitimleri, davranışçı terapiler ve dikkat artırıcı terapiler gibi alternatif tedavi yöntemlerinin de uygulanabildiğini ifade ediyor.  Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Beyin Hastanesi Çocuk – Ergen Psikiyatri Uzmanı Dr. Ali Mert Beşenek, ebeveynlerin en çok sorun yaşadığı konuların arasında yer alan dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu hakkında önemli değerlendirmelerde bulundu ve tavsiyelerini paylaştı.

 Belirtilere dikkat!

Çocuk – Ergen Psikiyatri Uzmanı Dr. Ali Mert Beşenek, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun dikkat sorunları ve aşırı hareketliliğin yanında isminde geçmese bile dürtüsellik ve zamanlama/planlama problemlerini de içeren nörogelişimsel bir bozukluk olduğunu söyledi ve sözlerine şöyle devam etti: “Dikkat sorunları; dikkatini toparlayamama, bir konu veya aktivite üzerinde uzun süre devam edememe, dikkatin çabuk dağılması, unutkanlık, dikkatin en ufak bir uyaranda bozulması, dikkat bozulduktan sonra tekrar eski düzeyinde devam ettirememe ve ders/görevler sırasında başka şeylerle uğraşma gibi problemleri kapsıyor. Yerinde duramama, aşırı hareketlilik, daha çok hareketli oyunları tercih etme, sınıfta ders sırasında hareket etme, hareket etse bile enerjisinin bitmiyor gibi görünmesi aşırı hareketlilik problemlerini yansıtıyor. Sonuçlarını düşünmeden hareket etme, sonra pişman olacağı kararlar alma, sabırsızlık, tez canlılık, lafların arasına girip bölme, kendi sırasını bekleyememe ve tehlikeli davranışlar/alışkanlıklar dürtüselliği gösterdiğini de söyleyebiliriz. Ders programı yapamama veya programlara uyamama, gün içindeki zamanını planlayamama veya plana uyamama, sık sık bir yerlere geç kalma ise zamanlama/planlama problemlerindendir.”

Uzmanlar, en etkili yöntemin ilaç tedavisi olduğunu kaydediyor

 DEHB’de en etkili tedavi yönteminin ilaç tedavisi olduğunu ifade eden Beşenek, “Ancak ilaç tedavisi gereksinimi olup olmadığı çocuk psikiyatrisinde yapılacak ayrıntılı tetkik ve değerlendirmeler sonucunda alınacak bir karardır. Çocuğun DEHB bulgularının okulda, evde ve akranları arasında işlevsellik alanlarını ne kadar bozduğu değerlendirilerek ilaç gereksinimine karar verilir. İşlevsellik düzeyinde çok belirgin bozulma olmayan çocuklarda sosyal beceri eğitimleri, davranışçı terapiler ve dikkat artırıcı girişimler/terapiler gibi ilaç dışı alternatif tedavi yöntemleri faydalı olabiliyor.” dedi.

Çocuğun işlevselliği düzenli aralıklarla takip edilmeli

Çocuk – Ergen Psikiyatri Uzmanı Dr. Ali Mert Beşenek, ilaç tedavisinin ne kadar kullanılacağı veya kullanılması gerektiğine dair belirli bir süre bulunmadığını belirtti ve sözlerini şöyle sürdürdü:  “Tedavi başlanan çocuklar, düzenli aralıklarda takip edilerek problemlerin ne yönde değiştiği ve işlevsellikteki bozulmaların düzeyleri izlenmeli. Çoğu çocukta yaş ilerledikçe DEHB bulgularından biri olan aşırı hareketlilik sorunları azalma eğilimindedir ancak bu durum her çocuk için aynı olmayabiliyor. Akademik işlevsellik dışında sorunların daha az olduğu çocuklarda bazen okulların kapalı olduğu dönemlerde ilaca ara verilerek tekrar değerlendirmeler yapılabilir ve ilaç gereksinimi gözden geçirilebilir. Ancak özet olarak, ilacın ne kadar süre ile kullanılacağı çocuğun tedaviye yanıtı, psikiyatrik kontrollerdeki sorunların gidişatı ve sürece göre çocuk psikiyatristinin alabileceği bir karardır.”

Çocuklara güvenip sorumluluk verilmeli

DEHB tanısı olan çocukların akademik alanda özel desteğe ihtiyaç duyduklarını vurgulayan Beşenek, “Ders çalışma becerisi geliştirmek için davranışçı yöntemlerin uygulanması, daha planlı ve programlı bir gündelik hayat oluşturulması, yapılandırılmış bir sosyal çevre ile sorunların artmasının önüne geçilmesi, sıcak ve anlayışlı bir ebeveynlik tarzının korunarak çocukların sorumluluk almasının teşvik edilmesi gerekiyor. Öğretmenler ise bu çocukları daha yakından takip ederek zorlandıkları alanlarda onlara yardımcı olmak için hazır bulunmalı, onları geliştirici sorumluluklar vermeli, yerine getirilen sorumluluklarda ödüllendirerek okula uyumlarını arttırabilmeli, gerekirse anlamadıkları yerleri bire bir anlatabilmeli, dikkatinin dağıldığını fark ettiklerinde ilgisini tekrar derse yönlendirebilmeli ve aile ve psikiyatrist ile bir takım halinde çalışabilmeliler.” diye konuştu.

“Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu” olan çocukların tedavisinde dikkat! yazısı ilk önce Merjam üzerinde ortaya çıktı.